Apne testi gerekiyor mu?

Horlama, uyku ile ilgili şikâyetler arasında en sık dile getirilen başlıktır. Çoğu zaman kişinin kendisi değil, aynı odayı paylaştığı bir yakını fark eder. Ancak horlamanın varlığı tek başına uyku apnesi anlamına gelmez. Bu ikisinin ayrımı, hangi kişide ileri tetkik gerektiğini belirleyen temel sorudur.

Horlama ile uyku apnesi aynı şey değildir

Horlama, uyku sırasında üst solunum yolundaki yumuşak dokuların hava akımıyla titreşmesi sonucu ortaya çıkan sestir. Tek başına bulunduğunda “basit horlama” olarak adlandırılır ve solunumda ölçülebilir bir duraklama içermez.

Obstrüktif uyku apnesinde ise tablo farklıdır. Üst solunum yolu uyku sırasında kısmen ya da tamamen kapanır, hava akımı azalır veya durur, kandaki oksijen düzeyi düşer ve kişi genellikle farkında olmadan kısa süreli uyanmalar yaşar. Uyku bütünlüğü bozulur; gece boyunca yeterli süre yatakta kalınmış olsa bile dinlendirici olmayan bir uyku ortaya çıkar.

Bu ayrım muayene ile tahmin edilebilir, ancak kesin olarak yalnızca uyku testiyle gösterilebilir. Bu nedenle değerlendirmede önce hangi kişilerde testin anlamlı olduğu belirlenir.

Hangi belirtiler ileri değerlendirme gerektirir

Aşağıdaki durumlar, horlamanın basit horlamadan öte bir tabloya işaret edebileceğini düşündürür ve uyku testi gündeme gelir:

• Tanıklı solunum duraklamaları — uyku sırasında nefesin kesildiğinin bir yakını tarafından gözlenmesi
• Gündüz aşırı uykululuk — toplantı, televizyon ya da trafik ışığında beklerken uyuklama
• Boğulma hissiyle uyanma — gece ani nefes ihtiyacıyla oturur pozisyona geçme
• Sabah baş ağrısı ve ağız kuruluğu — özellikle uyanır uyanmaz ortaya çıkan, gün içinde geçen baş ağrısı
• Tedaviye dirençli yüksek tansiyon — birden fazla ilaca rağmen kontrol altına alınamayan kan basıncı
• Dikkat ve bellek şikâyetleri — iş veya okul performansında açıklanamayan düşüş
• Mesleki risk — sürücülük, vardiyalı çalışma ya da makine operatörlüğü gibi uykululuğun güvenlik sorunu yarattığı işler

Bu belirtilerin bir arada bulunması, testin öncelik kazanmasına yol açar. Tek bir belirtinin varlığı ise doğrudan tanı koydurmaz; bütünüyle değerlendirilir.

Testten önce yapılan muayene

Uyku testi, değerlendirmenin başlangıcı değil bir parçasıdır. Öncesinde kulak burun boğaz muayenesi ile üst solunum yolunun hangi seviyesinde darlık olduğu araştırılır: burun içi yapılar, septum, konkalar, geniz, yumuşak damak, bademcikler ve dil kökü ayrı ayrı değerlendirilir.

Boyun çevresi ölçümü, vücut kitle indeksi, çene yapısı ve ağız içi hacim gibi anatomik başlıklar da tabloyu tamamlar. Bazı durumlarda endoskopik muayene ile burun ve geniz bölgesi doğrudan görüntülenir.

Bu bilgiler olmadan test sonucu tek başına bir tedavi planına dönüşmez. Aynı ölçüm değeri, farklı anatomiye sahip iki kişide farklı yaklaşımlar gerektirebilir.

Polisomnografi ne ölçer

Polisomnografi, uyku laboratuvarında bir gece boyunca yapılan kapsamlı kayıt yöntemidir. Eş zamanlı olarak beyin dalgaları, göz hareketleri, kas aktivitesi, kalp ritmi, hava akımı, göğüs ve karın solunum hareketleri ile kandaki oksijen doygunluğu kaydedilir.

Bu kayıtlardan elde edilen temel ölçütlerden biri apne-hipopne indeksidir; saat başına düşen solunum durması ve yüzeyselleşme sayısını ifade eder. Yanı sıra oksijen doygunluğundaki düşüşün derinliği, uykunun evrelere dağılımı ve uyanma sayısı da değerlendirilir.

Kayıt, apnenin yalnızca var olup olmadığını değil, hangi uyku evresinde ve hangi pozisyonda yoğunlaştığını da gösterir. Sırtüstü pozisyonda belirginleşen bir tablo ile pozisyondan bağımsız bir tablo, farklı planlamalar gerektirir.

Evde uyku testi mi, laboratuvar mı

Evde uygulanan taşınabilir cihazlarla yapılan testler, daha az sayıda parametre kaydeder. Kişinin kendi yatağında uyuması ve uygulama kolaylığı avantaj sayılır. Belirgin klinik şüphenin bulunduğu ve ek hastalığı olmayan yetişkinlerde bilgi verici olabilir.

Laboratuvar koşullarında yapılan tam kayıt ise uyku evrelerini de içerdiği için daha ayrıntılıdır. Kalp veya akciğer hastalığı bulunanlarda, nörolojik tabloların eşlik ettiği durumlarda, çocuklarda ve evde yapılan testin sonucu ile klinik tablonun uyuşmadığı hallerde tercih edilir.

Hangi yöntemin uygun olduğu, şikâyetlerin şiddeti ve eşlik eden hastalıklar dikkate alınarak belirlenir.

Sonuç ne anlatır, ne anlatmaz

Test raporundaki sayısal değer, tablonun ağırlığı hakkında fikir verir; ancak tedavi kararını tek başına belirlemez. Aynı indekse sahip iki kişiden biri belirgin gündüz uykululuğu yaşarken diğeri hiçbir şikâyet tanımlamayabilir. Tedavi planı, ölçüm ile birlikte şikâyetlerin günlük yaşama etkisi, muayene bulguları ve eşlik eden hastalıklar değerlendirilerek oluşturulur.

Benzer şekilde normal sınırlarda bir sonuç, şikâyetlerin yok sayılması anlamına gelmez. Uyku bölünmesine yol açan başka nedenler araştırılır.

Ne zaman uzman hekime başvurulmalı

Gece boyunca yeterli süre uyunmasına rağmen dinlenmiş uyanılamıyorsa, gündüz uykululuğu günlük işleri etkiliyorsa ya da bir yakın tarafından solunum duraklaması gözlendiyse kulak burun boğaz hekimine başvurulması önerilir. Uykululuğun araç kullanımını etkilediği durumlarda değerlendirme geciktirilmemelidir.

Uyku apnesi, uzun vadede kalp ve damar sistemi ile metabolik denge üzerinde etkileri olabilen bir tablodur. Bu nedenle şikâyetin süresi uzadıkça değerlendirmenin ertelenmemesi önem taşır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Uyku ile ilgili şikâyetlerin değerlendirilmesi hekim muayenesi gerektirir.